پيشينهء همكارى شيعيان با سلاطين و مبانى فقهى آن اما مسألهء دوم ، حل مناسبات خارجى ، يعنى روابط با مخالفان و دولت‌هاى سنى حاكم بود . به هر حال ، جامعهء شيعهء سبزوار يا حله يا حلب ، در دل يك محدودهء جغرافيايى قرار داشت كه اكثريت آن سنى و حاكم آن نيز سنى يا به تعبير روايات ما سلطان جائر بود . شيعه الزاما مىبايست چهارچوب مناسبات خود را با آن‌ها روشن كند . به تعبير ديگر ، تا پيش از صفوى ، زمينه‌اى براى طرح اين پرسش كه شيعه خود بتواند دولتى تشكيل دهد ، به دليل شرايط خاص تاريخى پديد نيامده بود . مهم آن بود كه با واقعيات موجود يا به تعبير ديگر ، دولت‌هاى حاكم كه اغلب سنى هستند و گاه به تشيع نيز علاقه‌مندند ، چگونه بايد روبرو شد . در اين باره انديشه‌ها و تجربه‌هاى چندى در دست است . در تشيع ، از آغاز دو نگرش وجود داشت . نگرش اصحاب سيف يا شمشير كه شيعيان زيدى بوده و راه و رسم قيام نظامى را بر ضد حكومت‌هاى جور در پيش گرفتند . در بسيارى از موارد شكست خوردند و در برخى از موارد توانستند حكومت‌هايى تشكيل دهند . نگرش ديگر از آن اصحاب الامامه بود « 1 » كه همان شيعيان دوازده امامى بودند . اين گروه چندان به قيام نظامى بر ضد سلطان جائر نمىانديشيدند ، بلكه در عين تأكيد بر حفظ مناسبات داخلى شيعيان بر محور فقيه آن گونه كه در كتاب‌هاى فقهى خود راه و رسم آن را تبيين كرده ، مىكوشيدند تا با سلاطين جور نيز بر اساس و بر حسب نزديكى آن‌ها به عدالت و رعايت حقوق مردم ، به ويژه شيعيان ، و نيز مفهوم بسيار مهم در تشيع امامى يعنى تقيه كنار بيايند . در اينجا ديگر تشيع سرخ به گونه‌اى كه زيديه مىشناختند ، معنايى نداشت ؛ بلكه نوعى همراهى در چهارچوبى بود كه البته و مع‌الاسف در عين آن كه سخت مورد توجه قرار داشت ، اصول علمى آن چندان تبيين نشد . سياست همراهى با حكومت‌هاى جور دو ركن اساسى دارد . نخست آن كه در شرايطى كه نيروى كافى براى سرنگونى سلطان جائر وجود ندارد ، يا اگر هست ، شرايط فرهنگى مناسب فراهم نيست ، لازم است تا به جاى تمسك به سياست انقلاب و قيام ، نوعى روش نشر فرهنگ را دنبال كرده و اقليت شيعه را اسير شمشيرهاى دشمن نكرد . با مراجعه به زندگى امامان شيعه عليهم السلام مىتوان اساس و پايهء اين سياست را به دست آورد . مواضع امام صادق عليه السلام در برخورد با قيام زيد بن على در سال 122 و برخورد ساير امامان با قيام‌هاى ديگر بهترين گواه بر اين نكته است . « 2 »

--> ( 1 ) . ابن فقيه همدانى ، اخبار البلدان ، ( طبع سزگين ) ، ص 304 ( 2 ) . بنگريد : جعفريان ، رسول ، تاريخ سياسى اسلام ، تاريخ خلفا ، صص 666 - 971